gebruiksfuncties
221
Een afkolfglas werd gebruikt om de melk van de moeder af te kolven. Het heeft een gesloten vorm met aan de bovenzijde een smalle opening met een brede uitstaande rand. Onder aan het glas zit een lange opgerichte tuit.
Een alambiek (of distilleerhelm) is de deksel van een distilleervat [dis] en is een onderdeel van distilleerapparatuur. Het is een helmvormig voorwerp met een tuit en wordt gebruikt om de damp te laten condenseren.
Een amfoor is een grote container van aardewerk voor het transport of bewaren van vloeistoffen (met name olie, wijn en vissaus). Het is een gesloten vorm met vaak een bolle bodem zonder standwerk en nauwe hals, zonder oren of met twee of meerdere oren. Een amfoor is geen kruik [kru].
Vat in de vorm van een dier bestemd voor het wassen van de handen. Meestal betreft het eenvoudige nabootsingen van bronzen vaatwerk.. Een aquamanile onderscheidt zich van een lavabo (lav) doordat de aquamanile kan staan en een lavabo alleen kan hangen.
Een asbak is een bord of een kom waarin de as afkomstig van een sigaar of sigaret afgestoten kan worden of om een pijp in uit te kloppen.
Een bakpan is een ronde, vlakke vorm met een opstaande rand en een steel. De bodem kan drie poten dan wel een vlakke of concave vorm hebben. Als een bakpan meer dan één bak heeft is het een poffertjespan. Een schotpan is een bakpan met in het midden van de bak een schot. Een bakpan is geen steelkom. De verhouding hoogte : breedte is ongeveer 1:4.
Een babyfles is een kommetje met een handgreep en een 'schenklip', ook wel gebruikt voor het toedienen van medicijnen.
Een bedsteen is een meestal rechthoekige steen met twee of meer gaten waarmee men vroeger het bed verwarmde, nadat deze op de kachel of in het vuur heeft gelegen om warm te worden.
Een beddenpan is een gebruiksvoorwerp om het bed voor te verwarmen. Het bestaat uit een rond, afgeplat reservoir voor kooltjes met luchtgaatjes in de bovenzijde en een massieve ronde steel. Hoewel de meeste beddenpannen in metaal (koper) zijn uitgevoerd, komt een enkele keer ook een aardewerken exemplaar voor.
Een beeldje is een siervoorwerp [sie], vaak in de vorm van een mens of dier. Een beeldje is geen vaatwerk.
Een beker heeft een drinkfunctie. De vorm van een beker is hoger dan de opening breed is en varieert van bol, tot eierdopvormig tot conisch of cilindrisch. Een beker heeft vaak een verticaal oor en geen schenklip. De opening is dusdanig groot dat het geen kan is of een schenkfunctie heeft. Een beker is geen snelle [sne], trechterbeker [tre] of schertsdrinkgerei [sdr]. Bij een beker hoort nooit een schoteltje [bor].
Een berkemeier is een drinkglas met een geknepen voetring, een cilindrische stam voorzien van opgerichte noppen en een conische cuppa. Een berkemeier is geen roemer [roe].
Een blaker is een houder voor één kaars of meerdere kaarsen. De blaker werd gebruikt om mee te lopen en heeft dan ook een oor of greep.
Een bloempot is een vaak ongeglazuurde ronde vorm met een uitstaande wand, meestal een standvlak en soms een standring, met daarin één of meer lekgaten. Ornamenten zijn meestal afwezig. Wel kan een bloempot oren hebben. Is een bloempot voorzien van decoratie of ornament dan is het meestal een overpot [ove]. Een uitzondering vormt de bloempot waarin aan de bovenzijde door gaten bloemenstengels gestoken kunnen worden. Deze vormen zijn in de regel versierd en geglazuurd. Hangende bloempotten komen ook voor.
Een bokaal is een groot kelkglas staande op een voet en met een hoge cilindrische of een komvormige cuppa. Een bokaal kan voorzien zijn van een deksel [dek]. Een bokaal heeft een tafelfunctie.
Een bord is een ronde of zes- of achthoekige vlakke vorm waarvan de hoogte opvallend kleiner is dan de diameter. De diameter kan echter bepalend zijn voor de functie. Een bord kan voorzien zijn van standwerk. Bij een schoteltje hoort altijd een kop. Een bord is geen schaal [sch], plooischotel [plo] of kom [kom]. De verhouding hoogte : breedte is ongeveer 1:4.
Een botervloot heeft een tafelfunctie. De vorm kan rond, ovaal of vierhoekig zijn en heeft in het midden van de wand een platte, brede rand. Een botervloot kan een deksel hebben.
Een braadspitoplegger is een steun met inkepingen of gaten voor een spit om vlees, gevogelte en wild mee te bereiden (vaak uitgevoerd in baksteen aardewerk). Een braadspitoplegger die onderdeel is van een vetvanger wordt ingedeeld onder de vetvangers.
Een brillenglas is een rond of ovaal convex/concaaf glas om het brandpunt van het oog te corrigeren
Een broedschotel is bestemd voor duiven om in te broeden. Een broedschotel is voorzien van gaten en zorgt voor een goede vochtregulering bij het uitbroeden van de eieren.
Een borstglas is een gesloten vorm. De bovenzijde van een borstglas is concaaf met in het midden een gat. Langs de zijkant zit een tuitje. Het werd gebruikt voor de opvang van moedermelk.
Een buikwarmer is een bolle/holle brede plak met een greep, die bedoeld is om de buik te warmen bij pijn en ziekte. Vaak zijn er aan beide afgeronde zijden twee gaatjes geprikt om de buikwarmer over de rug d.m.v. een touwtje vast te binden en zo op zijn plaats (de buik) te houden. Er bestaan ook buikwarmers met een 'tankje' dat met water kan worden gevuld.
Een dienblad betreft zowel een compleet dienblad met oren of grepen als onderplaten van dienbladen met oorspronkelijk een houten of metalen rand.
Een (deksel van) dekseldoos is een lage doos met deksel, vaak rond of meerhoekig, waarin iets niet-vloeibaars wordt bewaard of gedragen (zoals lekkernijen, zeep, cosmetica, zalf of een kam).
Een deegroller is een cilindervormig voorwerp dat wordt gebruikt om deeg gelijkmatig plat te rollen.
Een deksel is een omgekeerde bordvorm zonder standwerk maar met additieven en is bedoeld om open of halfopen vormen zoals grapen af te sluiten. Dubbelfuncties van bord en deksel komen voor. Een deksel is geen tonpotdeksel [tod] of dover [dov].
Een distilleervat is een onderdeel van distilleerapparatuur. Het distilleervat is het vat dat onder de alambiek [ala] geplaatst wordt.
Een dover is een massieve deksel met een greep. Dovers zijn meestal ongeglazuurd en kunnen versierd zijn met kras- of snijwerk. Dovers zijn gebruikt om vuur te doven en zijn daarom vaak zwart beroet aan de onderzijde. Na 1450 komen dovers amper voor.
Een drinkschaal is een ronde, lage vorm met een opstaande rand en een bescheiden voet. Meestal zijn drinkschalen uitgevoerd in steengoed. Een drinkschaal is geen beker [bek].
Een drinkuit is een hoge cocon-vormige beker met een zeer smalle voet en meestal zonder additieven. Een drinkuit kan niet op zijn voet staan. In tegenstelling tot wat voorheen werd gedacht is deze waarschijnlijk gebruikt als verpakkingspotje en niet als drinkbeker.
Een eierdop is een houder met een opening aan de bovenzijde waarin de onderste helft van een ei past. Het heeft een standvoet of standvlak.
Onderdeel voor elektra, zoals een fitting, isolator, stop, stopcontact, schakelaar.
Een fles is een bolle of cilindrische vorm met nauwe hals, waarvan de halsopening dusdanig nauw is dat deze eenvoudig afgesloten kan worden. De primaire functie van een fles is opslag en transport, de secundaire functie is schenken. Een fles heeft geen oor, met uitzondering van mineraalwaterflessen en karaffen. Een fles met twee oren is een kruik [kru].
Een fluitglas is een kelkglas [kel] op een voet met een stam en een hoge conische kelk.
Een fruitkop of fruittest is een, met één of meer gaten, doorboorde vorm. Er zijn verschillende vormen, maar alle hebben als hoofdfunctie het bevatten, opdienen of transporteren van (zacht) fruit. Het gat in de bodem is doorslaggevend voor de functie en de naamgeving. Een fruitkop of fruittest is geen beker [bek], kop [kop], lekschaal [lek] of vergiet [ver].
Een gatenpot is een ronde pot waarin zeer veel gaten zitten. Hij is meestal ongeglazuurd en heeft geen standwerk. Geblakerde gatenpotten zijn vermoedelijk gebuikt om kastanjes te poffen, alhoewel de exacte functie onduidelijk is.
Een gieter is een waterreservoir met vulopening bedoeld om de planten met water te begieten. Een gieter kan de vorm hebben van een soort bolle fles met gaten in de bodem en een lange nauwe hals (soms met oor) of kan de vorm hebben van een kan met wijd uitlopende tuit met gaten en oor.
Een grape heeft drie (of meer) poten en een kookfunctie. Het is een meestal ronde, halfopen vorm, incidenteel zijn grapen ovaal. Een grape kan allerlei additieven hebben. Een grape is geen bakpan [bak], steelkom [stk] of terrine [ter]. De additieven kunnen bestaan uit een of twoo oren, een steel of hengsel.
Een hoorn is een meestal krommend, taps toelopend hol object met een mondstuk en vaak twee (draag)ogen. Ook komen ronde en ovale hoorns en trompetten voor met een volledige winding. Een hoorn is meestal uitgevoerd in steengoed of witbakkende klei.
Een horlogeglas of een lens is een rond of ovaal plat, platbol of convex/concaaf glas gebruikt om respectievelijk het uurwerk van een horloge te beschermen of voorwerpen te vergroten.
Een handvat is een knop of langwerpige greep waarmee iets vastgepakt kan worden, zoals een meubelknop of een deurknop. Ook een deurplaat valt hieronder. Voor een wandelstokknop is een aparte code [wkn].
Een inktpot is een gesloten vorm met aan de bovenzijde een gat. Een inktpot kan in veel vormvariaties voorkomen.
Een inktstel is een combinatievorm waarin meerdere vormen van schrijfgerei zijn samengebracht, zoals een pennenhouder, een inktpot en een zandstrooier.
Een jardinière is een voorwerp waarop of waarin planten of bloemen worden gezet voor vertoning. Een jardinière is geen bloempot [blo].
Een juskom is een langwerpige kom met meestal een grote schenklip en vaak een oor. Soms zit de onderkant van de juskom aan een schaal vast. Incidenteel hebben juskommen deksels [dek]. Juskommen zijn vrijwel altijd van industriële keramiek.
Een kaarsvorm is een mal waar een kaars in gemaakt wordt, het is een smalle en lange koker met een gat aan de onderzijde. De gesmolten was werd in de mal gegoten en voorzien van een lont.
Een kammenbak is een bak die aan de wand kon worden opgehangen voor de opslag van een of meerdere kammen.
Een kan is een vorm met een primaire schenkfunctie. Een kan heeft altijd één oor, nooit poten maar wel standwerk. Een kan heeft vaak een schenklip of tuit. Een kan heeft een opening aan de bovenzijde, de verhoudingen hoogte : breedte kunnen zeer uiteen lopen. Een kan heeft nooit twee oren, zie kruik [kru].
Een kachelpan is een pan die op een fornuis wordt gebruikt. De buik loopt taps toe. Een kachelpan heeft een standvlak, oren en een dekselgeul. De eerste kachelpannen komen voor vanaf ongeveer 1775. Een kachelpan is geen grape [gra] of kom [kom] of [pot].
Een kastpoot is een onderdeel van een kast dat ter ondersteuning dient. Meestal heeft deze de vorm van een bolle fles met standvlak en nauwe hals.
Een kandelaar is een houder voor één of meerdere kaarsen. Kandelaars kunnen op tafel gezet worden of aan de wand hangen. Een kandelaar heeft geen additieven. Kandelaars hebben in eerste instantie geen mobiele functie.
Een kaarsendover is een hulpmiddel om de vlam van een kaars te doven. Het is meestal kegelvormig.
Een kelkglas is een drinkglas met een voet en heeft een stam en een kelk. De stam en de kelk kunnen verschillende vormvariaties hebben.
Een kendi is een Aziatische variant van een veldfles met tuit (meestal zonder oor). In onze streken zijn ze vooral als sierobject gebruikt.
Een klankpot is een pot die op de kant werd verwerkt in de muur van middeleeuwse kerken om de weergave van de menselijke stem te verbeteren.
Een klokkast is een omhulsel van een klok. In de late 19e en vroege 20e eeuw zijn in aardewerk tal van klokkasten gemaakt, veelal van kunstaardewerk, vaak maakten deze deel uit van een klokstel (dus met twee vazen of coupes).
Een komfoor is een vorm waarop een voorwerp gezet kan worden dat verwarming behoeft. In het komfoor bevinden zich gloeiende kooltjes of turf. Een komfoor is een open vorm, met additieven en standwerk. Het is voorzien van ventilatiegaten of nokken waardoor of waarlangs lucht kan stromen.
Een knikker is geen vaatwerk maar speelgoed. Een knikker heeft een ronde vorm en werd gebruikt om mee te spelen.
Een knotsglas is een zeer hoog drinkglas op een voet. Het glas heeft de vorm van een knots. Het knotsglas komt voor gedurende de 15de en 16de eeuw.
Een koffiepot is een kan of pot om koffie in te zetten, te laten trekken en uit te schenken. Een koffiepot heeft een oor, deksel en tuit met vaak aan de binnenzijde een zeef bij de tuitaanzet. Een koffiekan kan voorzien zijn van een los filter [zee]. Een koffiepot verschilt van een theepot door de hogere en smallere vorm. Een koffiepot is geen theepot [the].
Een kogelpot is een gesloten vorm zonder standwerk. Hij kan voorkomen met oren maar meestal zonder. Een kogelpot is handgevormd.
Een kom is een halfopen vorm. Een kom heeft geen kookfunctie. Een kom kan één of meerdere grepen, een schenklip en standwerk hebben. Een kom is geen bord [bor], mand [man], schaal [sch] of vuurstolp [vst].
Een koolstronk is een cilindrisch of tonvormig bekerglas. Op de wand zijn opgerichte puntnoppen aangebracht. De lip van de koolstronk is toegebogen, de opgestoken bodem is voorzien van een voetring.
Een kop is een kleine open vorm, met een diameter minder dan 15 cm. De functie van een kop is afhankelijk van het formaat en baksel. De p-kop-1 is bijvoorbeeld bedoeld voor thee, terwijl de r-kop-4 zowel een eet- als drinkfunctie kan hebben. De variatie is groot. Een kop kan één of meer oren hebben. Een kop gaat regelmatig gepaard met een schoteltje [bor]. Een kop is geen beker [bek].
Een kopglas is een gesloten vorm met aan de bovenzijde een opening met een opstaande rand. Het heeft een medicinale functie. Tijdens ziekte werden deze glazen gebruikt, het glas werd verwarmd en vervolgens op de huid geplaatst. Er ontstond een bloeduitstorting die vervolgens opengesneden werd, het aderlaten.
Een kraal is een klein object met doorboring, dat kan worden geregen, gehangen of op een andere manier bevestigd. Vaak onderdeel van een ketting of kralensnoer.
Een krulstaafje, haarkruller, haarroller of pijpenkruller is een min of meer cilindervormig voorwerp met verdikte uiteinden (dubbelconisch) waar een lok van een pruik omheen werd gewikkeld om er krullen in te maken.
Een kruik is een fles of kan met twee oren. De vorm van het potlichaam kan identiek zijn aan een kan of fles met één oor.
Een kaarsentrekbak is een hoge smalle langwerpige vorm met als opening een smalle rechte gleuf. Uitwendig is een kaarsentrekbak meestal voorzien van glazuur, aan de onderzijde bevinden zich poten of bokken, deze zijn vaak zwartgeblakerd. Een kaarsentrekbak heeft meestal twee oren aan de uiteinden van de bovenzijde. In een kaarsentrekbak wordt de was waarvan de kaarsen getrokken worden, opgewarmd, zodat de lonten van de te trekken kaarsen hierin gedoopt kunnen worden.
Een katrol bestaat uit een schijf, met een groef op de omtrek, waar het touw in ligt. De schijf draait om een as, waarvoor in het midden van de schijf een gat is aangebracht.
Drink- en eettbakken voor kuikens en kippen kunnen een aantal vormen hebben. Zo is er een hoge hengselpot met gaten in de schouderwand, waaruit kippen wel maar kuikens geen water konden drinken. Vormen waarvan de dichte bovenzijde van gaten is voorzien bestaan ook. Bekend zijn ook de kuikenstenen. Daarnaast zijn er stolpen met drie poten die als reservoir dienen voor water en omgekeerd op een diep bord staan. Ook deze voorwerpen waren net als de kuikenstenen bedoeld om te voorkomen dat kuiken in een te diepe kom met water konden belanden en zo zouden verdrinken.
Een kwispedoor is een variant van een kan of vaas waarin uitgekauwde pruimtabak wordt gespuugd. Om de trefkans te vergroten is de bovenzijde voorzien van een brede uitstaande rand. Kwispedoors hebben soms additieven en standwerk.
Een lamponderdeel, zoals lampenglas. Lampenglas is een koker die over de vlam geplaatst werd. De koker kan in verschillende vormen voorkomen. Een lampenglas in geen luchterschaal [luc]. Onder lamponderdeel vallen ook lampreservoir, lampvoet en lampenkap.
Een lavabo is een watercontainer met één of meer tuiten en additieven om opgehangen te worden. Door het voorwerp te kantelen stroomt het water uit de tuit.
Een lekschaal is een bord dat op regelmatige afstand doorboord is zodat de op de lekschaal liggende producten (vis) kunnen uitlekken. Een lekschaal heeft meestal additieven en standwerk. Een lekschaal is geen zeef [zee] of vergiet [ver].
zie horlogeglas. Een horlogeglas of een lens is een rond of ovaal plat glas gebruikt om respectievelijk het uurwerk van een horloge te beschermen of voorwerpen te vergroten.
Een lepel is een gebruiksvoorwerp waarmee voedsel in vaste of vloeibare vorm kan worden opgeschept. Meestal zijn lepels van keramiek in industrieel aardewerk uitgevoerd. Ze hebben vaak een lange steel en een diepe bak en kunnen dienen om soep te serveren of mosterd uit een mosterdpotje [mos] te lepelen.
Een lollepot is een pot met naar binnen staande rand met gaten en hengsel, onder andere gebruikt voor het transport van gloeiende houtskool.
Een lucifer(doos)houder is een houder voor lucifers of zwavelstokjes. De luciferdooshouders hebben meestal een schaaltje met een stam en rechthoekige knop voor plaatsing van de luciferdoos. De lucifershouders hebben vaak een bakje met ribbels om de lucifers of zwavelstokjes aan te strijken.
Een luierdroger is een voorwerp in de vorm van een soort komfoor met daaraan vast een pot (met gaten) met deksel en twee oren, die is gebruikt voor het drogen van luiers.
Voorwerp met maatverdeling waarmee een bepaalde volume van een vloeistof is af te meten.
Een maigelein is een relatief dikwandige napvormige vormgeblazen beker met een ribbelpatroon. Een maigelein komt ook voor met gewonden glasdraad voet. De maigelein is te dateren tussen de late 15de en het eerste kwart van de 16e eeuw.
Een mal is een holle (giet)vorm, gietmal of matrijs, o.a. voor het vervaardigen van beeldjes en reliëfs, waarin zowel twee- als driedimensionaal een specifieke vorm wordt verkregen, geschikt voor meervoudig gebruik. Een mal is geen vorm[vor].
Een mand is een schaal of kom waarvan de wand is bewerkt (gesloten of opengewerkte wand). Een mand kan zowel rond, ovaal of hoekig zijn. Er is altijd sprake van een imitatie, bijvoorbeeld van een mand (vlechtwerk) of een (houten) teil. Een mand moet niet verward worden met een fruitschaal [fru].
Een mesheft is een handvat van een mes, in de vorm van een massief langwerpig voorwerp met een gleuf aan de kopse kant waar het lemmet in geplaatst wordt. Vaak is het heft voorzien van versiering.
Een miniatuur is een verkleinde uitvoering van een voorwerp van aardewerk om mee te spelen. Het is problematisch om de zeer functie-specifieke voorwerpen in te delen bij gebruiksvoorwerpen van normale maat. Voor alle miniatuurvoorwerpen van alle vormen en baksels is gekozen om deze in de categorie miniatuurservies onder te brengen. Aan de hand van typenummers en de catalogus wordt de verdere vorm duidelijk.
Een mosterdpot is een beker met een toelopende bovenrand en meestal een voet. Het kan standwerk en additieven hebben en is soms voorzien van een deksel [dek]. Een mosterdpot heeft een tafelfunctie. Soms heeft een mosterdpot een uitsparing voor een lepel [lep].
Een nepobject is een kopie van een echt object, soms bedoeld om in de etalage van een winkel te plaatsen, zoals een nepkaas of nepfruit. Een ander voorbeeld is een nepei die wordt gebruikt bij het kweken van vogels.
Netverzwaring is een ronde, vierkante, driehoekige kegel- of cilindervormige vorm, meestal van gebakken klei met een of meerdere doorboringen ter bevestiging aan een net.
Driehoekig (proen-vormig) voorwererp waarop een tinnen, koperen of porseleinen kraantjeskan kan worden geplaatst.
Een olielamp is voorzien van een brandstofreservoir in de vorm van een klein bord met een opstaande rand. Aan een olielamp zit in elk geval één lip of lontlegger. Olielampen komen voor in tafel-, wand- en hangende modellen.
Een ondersteek is een platte vorm met een opstaande rand en een steel. Hij werd gebruikt bij liggende patiënten om de ontlasting en urine op te vangen. Een ondersteek is geen pispot [pis].
Een onderzetter is een plat voorwerp dat onder een glas, kop of warme theepot of koffiepot wordt geplaatst, om de tafel tegen de hitte of vochtkringen te beschermen. De meeste onderzetters zijn rond of vierkant van vorm, maar andere vormen komen ook voor.
Een ovenhulpstuk is een hulpmiddel, zoals een proen, een bakkoker of kleirolletjes, die wordt gebruikt bij het stapelen en rangschikken van de te bakken producten in de oven, zodat deze niet aan elkaar vast bakken. Ook een kleurproef valt onder ovenhulpstuk.
Een patacon is een schijfje of in pijpaarde gebakken medaillon, dat doorgaans met felle kleuren werd beschilderd en op feestgebak werd geplaatst.
Een pispot is een halfopen vorm met een oor en standwerk. Hij werd gebruikt als opvangbak voor urine. Een pispot onderscheidt zich door de tijd heen van potten en kannen omdat hij op bepaalde punten afwijkt. Behalve standwerk en een oor zijn additieven afwezig. Een pispot is geen ondersteek [ond].
Een plooischotel is een bord [bor] dat als plastische versiering een regelmatig golvend reliëf heeft met brede, smalle of verspringende plooien (persmal). Een plooischotel is rond en heeft meestal een standring.
Een pot is een gesloten vorm en heeft vaak een opslagfunctie. De formaten, baksels en additieven doen de specifieke functie wijzigen. Potten hebben vaak twee oren en soms een schenklip, tuit of hengsel.
VERVALLEN = deksel (r-dek-51). Een pijpenpotdeksel is een deksel die werd gebruikt om de pijpenpot [ppo], waarin pijpen in de oven werden gebakken, af te sluiten en te beschermen tegen verkleuring en lekkend glazuur van andere producten in de oven.
Een pijpenpot is een hoge pot met conische vorm op standlobben, waarin pijpen in de oven werden gebakken. Een pijpenpot werd afgedekt door een pijpenpotdeksel.
Een pijpenstandaard is een vrijstaande standaard bedoeld voor het opbergen van pijpen.
Een pijp is een instrument om smeulende tabak te consumeren (roken). Een pijp bestaat uit een langere of korte steel met een komvormige houder (kop of ketel) voor de tabak.
Een rammelaar is een hol voorwerp waarin zich een of meer losse balletjes bevinden, vaak voorzien van een handvat.
Een rek is een raamwerk bedoeld voor het opbergen van voorwerpen, zoals een lepelrek of pijpenrek.
Een ringeloor is pottenbakkersgereedschap om slibversiering aan te brengen op een voorwerp. Het zijn soort flesjes, vaak met min of meer kubus-vormig lichaam, en uitgesneden ronde opening.
Een roemer is een drinkglas met een geknepen voetring of gewonden draadvoet met een holle stam voorzien van noppen (punt-, gladde- of braamnoppen). De cuppa kan conisch, ton-, of komvormig zijn.
Een rooster is een platte schijf met gaten dat wordt gebruikt als inzet in een pan om het aanbranden van voedsel te voorkomen of als inzet in een theelicht [thl] of komfoor [kmf].
Onder sanitair wordt verstaan alle objecten die zijn aangesloten op de waterleiding en het riool, zoals een toiletpot en wasbak en daarbij behoren (zoals een wc-trekker).
Een scheerbekken is een open vorm met een brede uitstekende rand. De rand heeft een halfronde uitsparing zodat het bekken aan de keel geplaatst kan worden tijdens het scheren. Scheerbekkens hebben geen additieven maar wel standwerk.
Een schaal is een figuratieve, ovale of vierhoekige vorm. Een zeshoekige- of achthoekige vorm valt onder de borden [bor]. De hoogte kan verschillen, vergelijkbaar met de hoogte van een kom of bord. Een schaal heeft geen additieven en geen plooien. Een schaal is geen bord [bor], kom [kom] of plooischotel [plo].
Een schuimspaan is keukengerei in de vorm van een lepel met een groot plat blad, dat van gaten is voorzien.
Schertsdrinkgerei is een soort drinkgerei bestemd om de vaardigheid van de drinker te testen om de drank zonder morsen te drinken, bedoeld als plaagartikel. Bestaande in veel verschillende vormen.
Een siervoorwerp is geen gebruiksaardewerk maar heeft enkel een decoratieve functie. Siervoorwerpen zijn de objecten die niet de vorm van mens of dier hebben, dit zijn beeldjes [bee].
Een siroopkan heeft een gesloten vorm, met meestal een tuit en een standvoet. Het is een houder voor medicinale siroop. De determinatie siroopkan wordt alleen gegeven als de functie onomstotelijk vaststaat. Een siroopkan is geen kan [kan].
Een slachtbak is een grote rechthoekige of vierkante halfopen vorm met of zonder standwerk en een forse schenklip. Ze zijn gemaakt om bloed en ingewanden op te vangen.
Een stolp is een halfopen vorm zonder bodem. Hij werd gebruikt om over een voorwerp of voedsel heen te zetten als bescherming tegen insecten. Een stolp kan aan de bovenzijde voorzien zijn van een stop.
Een smeltkroes is vervaardigd van een vaak grof baksel en is ongeglazuurd. Smeltkroezen worden gebruikt voor het uitgieten van vloeibaar metaal en moeten dan ook hittebestendig zijn. Smeltkroezen zijn hoge, halfopen vormen, die rond of hoekig zijn en hebben vrijwel altijd een standvlak.
Een snelle is een halfopen vorm met een hoge recht oplopende wand. Het heeft een drinkfunctie en werd gebruikt in de 16de en begin 17de eeuw. Snelles zijn voorzien van een standvlak en één verticaal oor. Meestal zijn snelles uitwendig gedecoreerd met appliques in vele voorstellingen.
Een strooier is een gesloten vorm waarin aan de bovenzijde kleine gaten zijn gemaakt waardoor tot kleine deeltjes vermalen smaakmakers gestrooid kunnen worden. Aan de onderzijde heeft het meestal een vulgat. Strooiers staan rechtop en hebben meestal een tafelfunctie.
Een spaarpot is een dichte vorm met een gleuf waarin munten gestopt kunnen worden. Een spaarpot kan zeer verschillende vormen aannemen. De borstvorm en het spaarvarken komen het meest voor.
Een schepbeker is een gesloten vorm met standwerk en een oor om vloeistof mee te scheppen. Vanwege de gesloten vorm is drinken moeilijk.
VERVALLEN = deksel (r-dek-50). Een spreeuwenpotdeksel is een platte vierkante plaat die gebruikt werd om het roofgat af te dichten. De deksel hoort op een spreeuwenpot [spr].
Een speelstuk voor een spel of een speelschijf. Een speelschijf is een rond of rechthoekig schijfje om te gebruiken in een spel, vaak gemaakt van een potscherf.
Een spinsteen is een aan twee zijden afgeplatte bolle vorm met een centrale doorboring dat gebruikt wordt als vliegwiel van een weefstokje.
Een spreeuwenpot is een nestelkast voor vogels. Een spreeuwenpot heeft vaak de vorm van een liggende fles met ophangoor, met aan de opening twee ogen waarin een houten landingsstok gestoken kan worden. Aan de vlakke zijde van het huis (de buik) bevindt zich het roofgat die kan worden afgesloten met een spreeuwenpot deksel [spb]. Spreeuwenpotten kunnen diverse vormen hebben.
Een spuit is een nauwe buis waarmee met behulp van een zuiger een vloeistof naar binnen kan worden gezogen en naar buiten kan worden uitgeworpen als straal.
Een stangglas is een hoog cilindrisch drinkglas. Het stangglas kan rond of meerzijdig zijn. Draadversiering op de wand en aan de voet kan variëren.
Een strijkbout is een object met een stevige greep en een gladde vlakke onderkant, met afgeronde uiteinden. Het strijkgedeelte is altijd geglazuurd. Een strijkbout is geen buikwarmer [bui].
Een staaf is een stokje vervaardigd van massief glas. Aan het einde van de staaf zit meestal een knopje.
Een strijkglas heeft een massieve afgeplatte bolvorm. De vroegere exemplaren (9de-16de eeuw) hebben geen steel, de latere werden vaak voorzien van een steel.
Een steelkom is een open vorm, met standwerk, en vaak met een schenklip. Een steelkom heeft altijd een steel. Een steelkom is geen grape [gra] met gesloten vorm.
Een stamper is een korte staaf of rol met afgeronde uiteinden om voedingstoffen, medicijnen en andere zaken te stampen of fijn te wrijven. Stampers worden gebruikt in combinatie met een vijzel.
Een stoof is een aardewerken uitvoering van een houten of metalen stoof. Ze kunnen rond, vierkant of meerhoekig zijn. Stoven zijn bedoeld om de voeten te verwarmen. In een stoof werd hout of kolen gestopt. Een stoof is geen theelicht [thl].
Een stop dient voor het afsluiten van een fles of karaf. Een stop is meestal massief en heeft een brede vormvariatie.
Een statief is een steun die gebruikt wordt om onder een object te zetten. Een statief heeft de vorm van een drie- of meerpoot.
Een suikertrechter is een hoge conische vorm (met verdikte rand) om suiker in te raffineren.
Een tafelstel is een combinatievorm waarin meerdere vormen zijn samengebracht voor de 'serviceverlening' op tafel, vaak met een ring als handvat. Het kan een combinatie zijn van houders voor een strooier, een mosterdpot, een luciferdoos, tandenstokers, servetten, enzovoorts. Vaak hoort er bij een tafelstel een deksel [dek] en een lepel [lep].
Een tazza is een drinkglas op stam met een brede schaalvormige kelk. Een tazza is geen schaal [sch]. Tazza's komen voor vanaf de 16de eeuw.
Een terrine is een kom waarin een bepaald gerecht zoals soep wordt opgediend. Deze vorm is voornamelijk vervaardigd van industrieel aardewerk. Het staat meestal op een standvoet, kan twee oren hebben en een deksel.
Een test is een open vorm met standwerk en additieven, waarin kooltjes vuur geplaatst worden. Testen zijn geglazuurd of ongeglazuurd en kunnen rond, vierkant, recht- of meerhoekig zijn. De wanden zijn meestal geknikt, soms gebogen of conisch. De meest voorkomende bodem is een gebogen bodem met poten. Randen kunnen divers zijn, maar zijn meestal recht.
Een theebus is een pot met deksel voor het bewaren van thee. Deze heeft geen eenduidige vorm, maar heeft vaak een afgerond of vierkant lichaam met een nauwe korte hals.
Een theepot is een gesloten vorm waaruit warme drank wordt geschonken. Theepotten hebben een tuit, een oor (of hengsel) en een deksel. Bij theepotten hoort soms een zeef [zee]. Veel theepotten hebben inwendig bij de aanhechting van de tuit een zeef. Theepotten kunnen op een theelicht [thl] staan. De vormvariatie van theepotten is groot. Theepotten komen voor vanaf het eerste kwart van de 17de eeuw.
Een theelicht is een object bedoeld om de thee- of koffiepot [the] op te kunnen zetten zodat de inhoud verwarmd blijft. Theelichten zijn cilindrisch, vierkant of meerhoekig en hoog en zijn voorzien van een opening waar een vuurtest of kaarsje in geplaatst kan worden. Theelichten kunnen een wandperforatie hebben en zijn soms voorzien van een los rooster. Een theelicht is geen stoof [sto] en geen komfoor [kmf].
Een thermometer wordt gebruikt om de temperatuur te meten. Het is een lange smalle buis voorzien van punten van emaille als schaalaanduiding. Een thermometer kan voorzien zijn van een bolvormig reservoir.
VERVALLEN = deksel (ha-dek-8). Een tonpotdeksel is convex van vorm, meestal langwerpig en voorzien van een oor. Het is een deksel die hoort bij een tonpot [ton] en daar uit gesneden is.
Een tol doet dienst als speelgoed. Het is een in een mal geblazen object met aan de onder- en bovenzijde een uitsteeksel.
Een tonpot is een stoofpot in de vorm van een liggende ton op vier poten. De tonpot is meestal voorzien van additieven en heeft vaak een deksel [tod]. Een tonpot is een specifieke vorm van een grape [gra].
Een trechterbeker is een beker waarvan het bovendeel (cuppa) de vorm van een trechter heeft. Trechterbekers komen vrijwel alleen voor in steengoed (s1 en s2).
Een trechter is een taps toelopende open vorm met aan het uiteinde een gat, al dan niet met een cilindervormige uitgiet, soms voorzien van een oor.
Een tuitkan is een schenkkan met tuit en heeft vaak een standvoet of standring en een verticaal oor. Een tuitkan is geen koffiepot [kof] of theepot [the].
Een tweelingbak is een vorm gecombineerd uit twee ronde bakken met een oor. Meestal loopt de bovenrand van beide bakken naar binnen toe. Tweelingbakken zijn voederbakken voor pluimvee.
Een urinaal is een gesloten vorm zonder standwerk en additieven. Het heeft een bolvorm met een uitgeblazen cilindrische of licht conische hals met een platte, brede en horizontale rand of omgeslagen lip. kan ook van ander materiaal zijn
Een vaas is meestal een hoog voorwerp met smalle opening, voornamelijk bestemd om bloemen in te zetten of voor de sier (op een kast). Een vaas is geen bloempot [blo] of overpot [ove].
Een vat is een voorwerp waar zeer grote hoeveelheden (vloeibaar) materiaal in opgeslagen kan worden. Een vat heeft vaak een (semi-) industriële toepassing. Vaak zijn vaten cilindrisch en hebben een expansie- of tapgat.
Een veldfles is een voorwerp met een zeer nauwe halsopening en primair gebruikt voor het vervoeren van vloeibare stoffen zoals water of bier. Veldflessen hebben oren die het vastmaken vergemakkelijken. Veldflessen beschikken meestal niet over een voet zodat ze niet kunnen blijven staan. Veldflessen komen in diverse soorten voor, zowel pilvormig als cilindrisch met bolle uiteinden. Veldflessen zijn meestal van steengoed.
Een vergiet is een kom met regelmatige doorboringen waardoor de zich in de kom bevindende producten kunnen uitlekken. Een vergiet heeft meestal standwerk en additieven. Een vergiet is geen lekschaal [lek] of zeef [zee].
Een vetvanger is een platte, langwerpige, licht concave vorm die inwendig geglazuurd is. De vorm wordt onder het braadspit tegen het vuur aangezet om het druipende vet van het gebraad op te vangen. Een vetvanger kan allerlei additieven en decoraties hebben. De lange zijde waar geen additief is bevestigd, is gewoonlijk door het vuur geblakerd.
Een vogelfluit is een gesloten vorm met bovenin een klein gat waarin water gegoten wordt. Door de wand steekt een holle cilinder waardoor lucht geblazen kan worden. Door het blazen ontstaat de toon. Vogelfluiten met meerdere gaten komen voor. Vogelfluiten hebben een groot vormenscala. Deze hoeven niet per se de vorm van een vogel te hebben.
Een vliegenvanger is een voorwerp om insecten mee te vangen. Het is een gesloten vorm met aan de bovenzijde een brede opening. De vliegenvanger werd gevuld met een zoete vloeistof. Binnen in het voorwerp is een trechtervorm bevestigd met een kleine opening. De insect vliegt naar de vloeistof maar kan bij het wegvliegen de opening niet meer vinden.
Een vlooienvanger is een ondiepe, ronde kom op drie pootjes met in het midden een kaarsenhouder. Voor ingebruikstelling moest de kom gevuld worden met zeepsop en werd in de kaarsenhouder een brandende kaars geplaatst. Vlooien die op het licht en de warmte van de kaars afkwamen, sprongen dan nietsvermoedend in de kom met zeepsop en kwamen om.
Een voetschaal is een bord op een hoge voet. Het bord heeft geen doorboringen. Een voetschaal is geen frutiere [fru].
Een vogeldrink- of eetbak heeft één vlakke zijde en is verder rond. Deze vlakke zijde hangt tegen de spijlen in een vogelkooi. De wanden zijn uitstaand. Soms hebben vogeldrinkbakken gefacetteerde wanden. De bodem van een vogeldrinkbak is altijd een standvlak.
Een vorm is een object waarin wordt gebakken of een ander gerecht dat moet opstijven gemaakt wordt. Een vorm heeft meestal opstaande wanden en is vaak langwerpig (ovaal of rechthoekig). Soms bestaat een vorm uit meerdere bakken. De variatie is groot. Puddingvormen en gietvormen hebben vaak glazuur en een standvlak. Ze onderscheiden zich van andere vormen door een bewerkelijke plastische versiering in de vorm van bijvoorbeeld een ster, hart of vis. Een vorm is geen mal [mal].
Een vuurstolp is een omgekeerde kom die over het vuur geplaatst wordt. Een vuurstolp heeft altijd één of meerdere luchtgaten. Geheel ronde, halfronde en kwartronde modellen komen voor. Een gebruikte vuurstolp heeft inwendige roetaanslag. Tot het midden van de 14de eeuw hebben kommen vaak een secundaire functie als vuurstolp, hierna worden doelbewust vuurstolpen gemaakt.
Een vijzel is een open vorm met een dikke bodem. Een vijzel wordt gebruikt om bepaalde vaste stoffen te vermalen.
Een waterfilter is een groot cilindrisch vat met een tap, waarin water werd gefilterd door middel van een zeef met houtskool.
Een weefgewicht is een voorwerp van gebakken klei met ronde, driehoekige, vierkante, kegel- of cilindervormige vorm en één of meer doorboringen. Weefgewichten worden ter verzwaring onder aan de kettingdraden van een weefgetouw bevestigd. Soms zijn weefgewichten versierd. Meestal zijn ze gemaakt van ongeglazuurd rood aardewerk. Het lijkt soms op een netverzwaarder [net], waardoor niet altijd duidelijk is voor welke doeleinde het is gebruikt.
Een wijwaterbak is een kleine houder voor wijwater voor huiselijk gebruik, meestal opgehangen aan de muur. Het heeft meestal een plaat met een ophangoog boven de watercontainer. Op de achterplaat en op de bak kunnen in reliëf of met beschildering christelijke (rooms-katholieke) motieven staan.
Een zalfpot is cilindrisch, heeft een opening aan de bovenzijde en opgaand werk dat recht of uitstaand is. Additieven zijn zeldzaam, meestal heeft een zalfpot een standvlak of standvoet, in een enkel geval een standring of ziel. Incidenteel zijn zalfpotten gedecoreerd met bijvoorbeeld een aanduiding van de inhoud.
Een zandloperglas is één van de twee identieke vormen die samen een zandloper vormen. Het glas is conisch met een kleine opening en een platte brede horizontale rand. Twee zandloperglazen worden met de openingen tegen elkaar geplaatst, in een houten frame gezet en gevuld met zand.
Een zeepbakje is een open rechthoekig of ovaal bakje met of zonder zeefgaten in de bodem. Bij een bakje zonder doorboringen in de bodem kan een aparte platte zeef horen. De vorm van een zeepbakje kan ook plastisch van aard zijn, bijvoorbeeld een St. Jakobsschelp.
Een zeef is een filter waarmee wordt voorkomen dat bijvoorbeeld koffie of thee in de pot belandt. Zo nu en dan komen cilindrische modellen voor die op de pot gezet moeten worden. De vlakke of potvormige modellen hebben inwendig een knop. Koffiezeven hebben kleine doorboringen, theezeven iets grotere. Incidenteel komen zeven voor waterfilters of gootsteenzeven voor, deze laatste zijn moeilijk te onderscheiden van theezeven.
Bepaalde wijnflessen kunnen voorzien zijn van een zegel. Dit zegel is in de vorm van een applique op de fles aangebracht. Er kan verschillende informatie op het zegel vermeld staan, zoals inhoudsmaten, namen van eigenaren en bedrijven, familiewapens, etc.
Een zoutvat heeft meerdere verschijningsvormen. Vaak is het een klein bord op een hoge voet. Daarnaast is vaak sprake van een hoge, holle vorm, die rond of hoekig kan zijn, waarin het zout ligt, soms in de vorm van een klein kommetje. Zoutvaten hebben een tafelfunctie.
Een zwavelstokbak is een langwerpige bak die mogelijk is gebruikt om zwavelstokjes in op te bergen, maar de functie is onduidelijk.